کتاب شناسی تعزیه

مجموعه کتاب‌هایی که در باب تعزیه به فارسی و یا سایر زبان‌ها منتشر شده است،‌ در کتاب‌شناسی تعزیه توسط فرهاد پاسدار شیرازی گردآوری شده است.

ادامه نوشته

معرفی کتاب «مجالس تعزیه»

تعزیه‌های این کتاب شامل نسخه‌هایی است که در طول سالیان، در دربندسر، روستایی که حدود ۵۰ کیلومتر با تهران فاصله دارد، اجرا می‌شده است.

در مقدمه گردآورنده این اثر آمده است:«تعزیه‌خوانی در دربندسر سابقه‌ای دیرینه دارد و مردم این روستا علاقه‌مند و مشوّق این هنر مذهبی هستند و در ماه‌های محرم، زن و مرد و کوچک و بزرگ در مراسم عزاداری فرزند حضرت زهرا شرکت می‌‌کنند.»

تعزیه‌های ذبح اسماعیل، به چاه انداختن یوسف،‌ حضرت ایوب پیامبر، شهادت حضرت حمزه عموی گرامی پیامبر،‌عمرو بن عبدود، تولد امام حسین، فضل و فتاح، غشّام خیبری،‌ صالح یهودی، حبیب‌بن مظاهر، وفات حضرت محمد، شهادت مولای متقیان حضرت علی‌بن ابی‌طالب، شهادت حضرت امام حسن مجتبی، حجه‌الوداع اول، شهادت حضرت مسلم‌بن عقیل، حرکت امام به سوی کربلا یا حجه‌الوداع دوم، شهادت دوطفلان حضرت مسلم‌بن عقیل، شهادت حضرت امام حسین،‌ شهادت حضرت ابوالفضل،‌ شهادت حضرت علی اکبر، شهادت حضرت قاسم بن الحسن، شهادت حر بن ریاحی، شهادت عابس و شوذب، شهادت وهب نصرانی تازه مسلمان و غلام ترک در جلد اول این مجموعه آمده است.

در این جلد همچنین تصاویری از نسخه‌های دستنویس تعزیه و مراسم اجرای تعزیه نیز آورده شده است.

در جلد دوم این کتاب نیز متن نسخ تعزیه شهادت طفلان زینب، ورود به قتلگاه، غارت خیمه‌گاه اهل کربلا، امیر مصیّب،‌ شهادت عبدالله‌بن عفیف، درّه‌الصدف، بازار شام، شهادت حضرت رقیه در خرابه شام، پشیمان شدن یزید، ورود به مدینه، وفات حضرت زینب، خروج مختار، حضرت زین العابدین، شهادت عقیل نواده امام حسن، شهادت قنبر غلام خاص حضرت امیرالمومنین، شهادت حضرت امام جعفر صادق،‌ شهادت حضرت موسی بن جعفر، شهادت حضرت رضا،‌ شهادت حضرت احمد بن موسی(شاه چراغ)، شهادت حضرت شاهزاده ابراهیم، وفات حضرت معصومه، شهادت حضرت امام زاده داوود، قانیا سلطان ارمن،‌ پسر فروش و زوّار غریب آورده شده است.

توضیحاتی پیرامون هر مجلس تعزیه، به همراه عکس‌هایی از اجراهای آن از دیگر بخش های این کتاب است.

کتاب «مجالس تعزیه» در دو جلد در سال ۱۳۸۰ توسط انتشارات سروش در سه هزار نسخه منتشر شده است.

باید در تعزیه‌خوانان نسل جوان ایجاد انگیزه شود

رئیس فرهنگ و ارشاد اسلامی مانه و سملقان در اولین نشست تعزیه‌خوانان مانه و سملقان که در محل مجتمع فرهنگی، هنری این شهرستان برگزار شد، گفت:«این نشست با هدف ساماندهی و تقویت گروه‌های تعزیه‌خوانی و بهتر شدن وضعیت تعزیه‌خوانی برگزار شده است.»

اسماعیل مقدس در ادامه گزارشی از فعالیت‌های فرهنگ و ارشاد در حوزه تعزیه خوانی ارائه نمود و افزود:«ما باید سعی کنیم به تعزیه‌خوانی اهمیت بیشتری بدهیم تا با این ایده در تعزیه‌خوانان به ویژه نسل جوان ایجاد انگیزه شود.»

وی افزود:«اقداماتی جهت اجرای سوگواره‌ها در چند ماه آینده در مناسبت‌های مختلف نظیرماه محرم، ماه رمضان و ایام ولادت و شهادت ائمه اطهار با حضور گروه‌های تعزیه‌خوان شهرستان به عمل خواهد آمد.»

معرفی کتاب «تعزیه در ایران»

کتاب «تعزیه در ایران»، شش بخش دارد و در حدود هزار صفحه توسط انتشارات نوید شیراز به چاپ رسیده است.

بخش اول این کتاب با عنوان «تعزیه و تاریخ»، به ریشه‌های نمایش در ایران قبل از اسلام، ریشه تاریخی-مذهبی تعزیه، وضع ایران از زمان دیلمیان تا آخر قاجاریه، تحولات و سیر تکامل تعزیه،‌ پیشینه نمایش‌های مذهبی در اروپا پرداخته است.

در این بخش، تحت عنوان تعزیه، به مباحثی از جمله فقها و تعزیه‌خوانی، جهانگردان و تعزیه، تکیه دولت و تعزیه‌خوانی در آن، تعزیه در کشورهای همجوار و اوج و زوال تعزیه و پدیدار شدن انواع تعزیه پرداخته است.

در بخش دوم کتاب با عنوان «سخنانی چند پیرامون تعزیه» به ارکان و عناصر سازنده و پردازنده تعزیه اشاره کرده است و شعر، نقالی ، سخنوری، موسیقی، عزاداری و پرده‌داری را از آن جمله می‌داند.

موضوعاتی همچون استفاده از اشیاء و عناصر مختلف، از میان برداشتن فاصله با تماشاگر، ایمان و اخلاص، توجه به مسائل سیاسی و اجتماعی، هماهنگی کامل بازی‌ها با متن و گفتگوها و توجه دقیق به نکات روانشناسی از دیگر مباحث آورده شده در این بخش است.

همچنین در این بخش به ویژگی‌های تعزیه ایرانی اشاره شده است که عبارتند از:‌ از وسائل و امکانات مفید و موثر تبلیغاتی تشیع، پیوند با اسطوره‌های مذهبی و قصص قرآنی، مکتبی برای آموزش اصول و مبانی دینی و اخلاقی و پرورشی، نزدیکی فوق العاده با زندگی توده مردم، فروریختگی معیار زمان و مکان، ارتباط مستقیم و محسوس بین حوادث و ترتیب آنها برمبنای روایات تاریخی، بهره‌وری از امکانات بی‌نهایت،‌ زبان ویژه و نیز پیوند با اسطوره‌های تاریخی و فرهنگی ایران زمین.

این کتاب در بخش سوم به بررسی تعزیه‌ها می‌پردازد و درباره بیگانگان و تعزیه‌های ایرانی، مرثیه‌سرایان و مرثیه‌سرایی و سیر تطور آن، رسوخ تنوع در مراثی، نوحه پدیده‌ای نو در مرثیه‌سرایی و شعر فارسی، سرایندگان تعزیه‌ها، ریشه و منبع الهام تعزیه‌پردازان، مسیر چگونگی تحول نثر به شعر دیالوگی و صحنه،‌ ریشه ساخت و پرداخت و وجه ممیزه تعزیه، تعزیه و نویسندگان و پژوهشگران ایرانی، عاشقانه‌ها در حوادث تعزیه‌ها، تاثیر تعزیه در زبان محاوره‌ای، تعزیه‌های مضحک و نام‌آهنگ‌ها و نواهای نهفته در متن نسخه‌‌های تعزیه توضیح داده است.

بخش چهارم کتاب،‌ تعزیه‌ها و ترتیب وسایل آنها نام دارد که در این بخش تعداد و اسامی تعزیه‌ها، نسخه‌ها و طریقه تعزیه‌خوانی و پیش‌خوانی، ترتیب تعزیه‌خوانی، وسایل و ابزار و لباس،‌ تعزیه‌خوانان بزرگ و مشهور و نیز محل‌های تعزیه‌خوانی و تعزیه‌خوانان مشهور شیراز آورده شده است.

در بخش پنجم، چند مجلس تعزیه آورده شده است. این مجالس عبارتند از: تعزیه عباس امام، تعزیه امام رضا، تعزیه حضرت معصومه، تعزیه قانیا، تعزیه علی اکبر، تعزیه یاقوت و زمرد و تعزیه شبیخون شب عاشورا.

بخش ششم کتاب «تعزیه در ایران» نیز با محور قرار دادن تعزیه قاسم به تجزیه و تحلیل آن پرداخته و به‌هم آمیختگی غم و شادی، تشابیه ظریف و زیبا، شهامت و فداکاری زنان، تشویش مرگ و اضطراب جنگ، تجلی سنت‌های اصیل ایرانی و قدرت و تاثیر این تعزیه را مورد بررسی قرار داده است.

این کتاب برای نخستین بار در سال ۱۳۵۳ منتشر شد و اولین کتاب در زمینه تعزیه در ایران به شمار می‌رفت.

معرفی کتاب «از مرثیه تا تعزیه»

کتاب «از مرثیه تا تعزیه» ضمن بررسی درباره چگونگی شکل‌گیری تعزیه و تجزیه و تحلیل نسخه‌های آن، چندین نمونه از اشعار و نیز برخی مجالس تعزیه را در بر دارد.

در بخشی از مقدمه این کتاب آورده شده است:«کمتر شاعر شیعی را می‌توان یافت که برای مصیبت سیدالشهدا شعر نسروده باشد؛ آنان در سیر تاریخ با سروده‌های زیبای خود ادبیات کربلا را پدید آوردند. در زبان فارسی شعله‌های سوزناک مرثیه‌های عاشورا در قرون ششم تا هشتم هجری متداول می‌گردد و در عصر صفویه به اوج فروغ خویش نائل می شود.

به تدریج مرثیه‌سرایی سیر تکاملی خود را پیموده و به صورت شبیه‌خوانی و نمایش‌های مذهبی ظاهر گردید.»

در بخش نخست این کتاب با عنوان «سیری در سوگواری»، به سوگواره در سیره اهل بیت، ماتم‌داری در مقیاسی وسیع، اقتباس از کتاب روضه‌الشهدا، عزاداری در عصر صفویه، نشانه‌هایی از مقدمات شبیه‌خوانی، پیدایش سوگواری‌های نمایشی، فراز و نشیب در تعزیه‌خوانی، مردم و تعزیه، برخی مزایا و محاسن شبیه‌خوانی و نیز شبیه‌خوانی و ارزش‌های تعزیه پرداخته است.

«معرفی و نقد مجالس تعزیه»، عنوان بخش دوم این کتاب است که محتوای این مجالس مورد ارزیابی قرار گرفته است.

نمایش اندوه، ضرورت پیوند عواطف با عقل و ایمان، معرفی نسخه‌‌های تعزیه، تاملی در مضامین و محتوای تعزیه‌نامه‌ها، تاثیرپذیری از آداب و رسوم ایرانی، رسوخ فرهنگ فرمانروایان در مجالس تعزیه، افسانه‌ها و افزوده‌های غیر مستند، تحریف در محتوا و معنی، تفسیری غلط و باوری منحط و همچنین خورشید عزت‌آفرین و ابرهای ذلت از جمله قسمت‌های این بخش هستند.

در بخش سوم این کتاب با عنوان «ارزیابی نسخه‌های تعزیه حضرت علی اکبر»، ماتم‌داری برای اسوه فضایل، از واقعه‌خوانی تا شبیه‌خوانی، شناسایی شبیه‌نامه‌ها، ارزیابی نسخه‌ها و آشفتگی در مضامین از جمله آيتم‌های این مساله هستند.

در بخش چهارم این کتاب، سه مجلس تعزیه براساس نسخه‌های مربوط به میرعزا آورده شده است.

مجلس تعزیه شهادت طفلان زینب، مجلس تعزیه شهادت غلام ترک زین‌العابدین و مجلس تعزیه شهادت عابس و شوذب در این بخش هستند.

این کتاب در شمارگان سه هزار نسخه، در سال ۱۳۸۲ توسط انتشارات حسنین(علیهما السلام) منتشر شد.